( 5.0 امتیاز از 1 )
جمعه 18 آبان 1397 20:21

سوء مدیریت در مواجهه با تعارض، می تواند هزینه های مادی و معنوی زیادی را بر سازمان ها تحمیل کند. مدیران می توانند پیش از وقوع و شکل گیری تعارض منفی در سازمان، عوامل بروز آن را شناسایی و با به کارگیری شیوه های مناسب، آنها را مدیریت کنند. بدین صورت، پیشگیری می تواند بخشی از مدیریت تعارض باشد پیشگیری مؤثر از تعارض در سازمان های اسلامی، منوط به شناخت ش

این مطلب از سایت بهدونی، مطلبی در مورد بررسی شیوه های پیشگیری از تعارض سازمانی در سیره نبوی (ص) ارائه شده است، همچنین می توانید برای مشاهده ی مطالب بیشتر هم موصوع این مطلب، موضوع تاریخ و سیره معصومین دنبال کنید.

به گزارش بهدونی :

مقدمه

امروزه یکی از مباحث مهم در حوزه رفتار سازمانی، بروز تعارض در سطوح مختلف سازمان و چگونگی مدیریت آن است. در این خصوص، دیدگاه های متفاوتی وجود دارد؛ برخی تعارض را به طور کلی منفی و مخرب می دانند؛ اما برخی نیز معتقدند که منفی و مثبت بودن تعارض، به کارکرد آن بستگی دارد؛ یعنی در صورت افزایش عملکرد گروه و سازمان، مثبت، و در صورت کاهش عملکرد، منفی و مخرب است (رابینز، 2003، ص170-169). به هرحال، تعارض به صورت یک رفتار منفی، می تواند در سازمان ها خود را نشان دهد و موجب اتلاف وقت و نیروی افراد و گروه ها، و انحراف فعالیت های سازمانی از اهداف سازمان شود. بنابراین، پیشگیری از این گونه رفتار در سازمان ها، امری اجتناب ناپذیر است.

نحوه مدیریت و پیشگیری از تعارض، به عواملی چون فرهنگ، پیش فرض ها و افکار مدیر بستگی دارد (رضائیان، 1387، ص73). سازمان های اسلامی، به دلیل تفاوت زمینه های فکری و فرهنگی با سازمان های غیراسلامی، نیازمند شیوه های پیشگیری منحصر به خود می باشند؛ از این رو در مدیریت اسلامی باید بر اساس مبانی فکری و ارزشی اسلامی این شیوه ها را جست وجو کرد. سیره عملی پیامبر(ص) در برخورد با تعارضات میان افراد در جامعه دینی و میان گروه های مختلف مسلمانان، می تواند یکی از منابع مهم در این خصوص باشد.

بنابراین، این پژوهش با استفاده از روش توصیفی  تحلیلی، به مطالعه سیره پیامبر(ص) می پردازد و با بررسی نمونه های تعارض در عصر آن حضرت و تحلیل آنها، به دنبال پاسخ به این پرسش است که پیامبر اکرم(ص) چگونه از تعارض میان افراد و میان گروه ها پیشگیری می کرد و چه شیوه هایی را دراین باره به کار می برد؟

ماهیت تعارض و رابطه آن با همکاری

تعارض، در لغت به معنای اختلاف داشتن، متعرض یکدیگر شدن و خلاف یکدیگر آمدن خبر است (دهخدا، 1337، ج15، ص751 )؛ و در اصطلاح مدیریت، تعاریف متفاوتی از تعارض وجود دارد. دسته ای از این تعریف ها به بعد فردی توجه دارند و تعارض را یک حالت روانی درون یک فرد می دانند. این نوع تعارض، از محل بحث این پژوهش خارج است. دسته ای دیگر، تعریف هایی هستند که به بعد اجتماعی توجه دارند و آن را حالت و رفتاری می دانند که میان دو یا چند فرد یا گروه اتفاق می افتد. این نوع تعارض، مد نظر پژوهش پیش روست. به هرحال، تعارض رفتاری است که در مسابقات، بازی ها، عدم توافق ها، مجادله ها، مشاجرات لفظی، رقابت ها، درگیری ها و جنگ ها ظاهر می شود (ایزدی، 1379، ص13 ). بنابراین، در تعریف جامع می توان گفت: «تعارض، فراگردی است که در آن، تلاش عمدی شخص الف برای خنثی سازی تلاش های شخص ب از طریق نوعی مانع تراشی، به عجز و ناکامی شخص ب در دستیابی به هدف ها یا افزایش منافعش منجر می شود» (رابینز، 1998، ص432).

همکاری، فرایندی است که در آن، افراد و گروه ها برای رسیدن به اهداف مشترک، با همدیگر کار می کنند (گرینبرگ و بارون، 1998، ص374 ). برخی، همکاری را متضاد تعارض می دانند غافل از اینکه متضاد تعارض، عدم تعارض، و متضاد همکاری، عدم همکاری است. حذف تعارض، اطمینان به همکاری نمی آورد و عدم همکاری نیز دلیل بر وقوع تعارض نیست. به کارگیری برخی از فنون افزایش همکاری، تعارض را کاهش می دهد؛ ولی حذف یکی از آنها، دیگری را ایجاد نمی کند (رابینز، 1974، ص27).

عوامل بروز تعارض

عواملی که موجب بروز تعارض در سازمان ها می شود، دو نوع اند: فردی و سازمانی.

عوامل فردی

این عوامل از تفاوت های فردی ناشی می شوند. برخی از این تفاوت ها عبارت اند از:

تفاوت های ادراکی: در هر سازمان، ممکن است افراد در درک موضوعات مختلف، مانند مسائل سازمان، سلسله مراتب اداری و سازمانی، انگیزه ها و نیازها، شخصیت افراد، محیط، روش ارتباط، مفهوم اختیار و مسئولیت، دستورها، نگرش ها، با یکدیگر اختلاف داشته باشند (مشبکی، 1375، ص323 ).

ارزش ها و اصول اخلاقی: تفاوت در ارزش ها و اصول اخلاقی می تواند منشأ عدم توافق ها باشد. بیشتر افراد، مجموعه ای از ارزش ها و اصول اخلاقی برای خود دارند. برخی از افراد، تمایل شدید به پذیرش دیگران دارند و با اصول اخلاقی آنان کنار می آیند؛ اما بعضی دیگر از افراد، دیگران را نمی پذیرند و به شدت به اصول خود پایبند می باشند. وقتی تعارضات، مبتنی بر ارزش ها و اصول اخلاقی باشد، به دلیل ماهیت شخصی اختلافات، عدم توافق شدیدی پیش می آید.

تفاوت در مهارت ها و توانایی ها: نیروی کار، از افراد با سطوح مختلفی از مهارت ها و توانایی ها تشکیل شده است که می تواند زمینه تعارض در سازمان باشد؛ به ویژه هنگامی که مشاغل به هم وابسته باشند.

شخصیت های متفاوت: افراد، هنگام ورود به سازمان ویژگی های شخصیتی خود را نیز با خود می آورند. با توجه به امکان ترکیبات فراوان ویژگی های افراد، تعارض شخصیتی میان آنان اجتناب ناپذیر خواهد بود.

موانع ارتباطی، احساسات و تفاوت های فرهنگی، از دیگر عوامل فردی بروز تعارض در سازمان هستند (نلسون و کوئیک، 1997، ص383-382).

عوامل سازمانی

این عوامل از ماهیت سازمان و نحوه سازمان دهی کار سرچشمه می گیرند. برخی از آنها عبارت اند از:

تخصص گرایی: وقتی مشاغل، بسیار تخصصی شوند، کارکنان در کارهای معینی دارای مهارت می شوند و از کار دیگران آگاهی ناچیزی می یابند. در نتیجه، فقط بر انجام کار خود تأکید می کنند. این امر می تواند زمینه بروز تعارض را فراهم کند (رضائیان، 1387، ص44).

منابع مشترک و کمیابی: هرگاه چند فرد یا واحد، در منابع سهیم باشند، امکان بالقوه برای بروز تعارض وجود دارد. این امکان بالقوه، هنگام کمیابی منابع مشترک، به فعلیت می رسد.

اهداف متفاوت: هدف های کلی یک سازمان، به صورت هدف های عملیاتی در می آیند و هر دایره ای اقدام به تأمین بخشی از آنها می کند ممکن است این اهداف با هم ناسازگار باشند و موجب بروز تعارض شوند.

سلسله مراتب اختیارات: ماهیت رابطه سنتی رئیس و مرئوس، سلسله مراتبی است. برای بیشتر کارکنان، این رابطه قابل قبول نیست؛ زیرا دوست ندارند دیگری به آنان بگوید که چه کار انجام دهند.

وابستگی کاری: از جمله عوامل بروز تعارض در سازمان، وابستگی کارها و فعالیت هاست. وابستگی کاری وقتی اتفاق می افتد که دو یا چند گروه سازمانی، باید برای انجام وظایف خود، به یکدیگر وابسته باشند.

تفاوت زیاد بین وجهه و اعتبار مشاغل: در برخی از سازمان ها تفاوت زیادی بین وجهه و اعتبار مشاغل مدیریتی و دیگر مشاغل وجود دارد. این امر موجب رنجش کارکنان و ایجاد تعارض در سازمان می شود (نلسون و کوئیک، 1997، ص 381  382).

ابهام در مسئولیت و پاسخ گویی: اگر در سازمان روشن نباشد چه کسی مسئول انجام یک فعالیت معین است، هنگامی که کاری انجام نگیرد یا به درستی صورت نپذیرد، ممکن است به تهمت زنی به یکدیگر و تعارض بینجامد (رولینسون و دیگران، 1998، ص 405).

تنوع نیروی کار و عدم تجانس اعضا: در سازمانی که نیروی کار آن متنوع است، زمینه بسیاری از انواع تعارض وجود دارد؛ زیرا حجم زیادی از تعارضات، از تفاوت های فردی میان کارکنان نشئت می گیرد (نلسون و کوئیک، 1997، ص384).

رسمیت کم، نبود قوانین و مقررات، و عدم رسمی سازی، از این جهت که ابهام ایجاد می کنند، موجب بروز تعارض می شوند (رابینز، 1990، ص421-419).

سیستم پاداش و ارزشیابی، توزیع قدرت (دفت، 1998، ص491)، و...، از دیگر عوامل سازمانی بروز تعارض در سازمان می باشند.

مدیران به منظور پیشگیری اثربخش از تعارض، باید عوامل فردی و سازمانی آن را بشناسند و آنها را مدیریت کنند (نلسون و کوئیک، 1997، ص380). آنان برای این کار، باید هم از فنون تغییر نگرش ها و رفتار افراد، و هم فنون تغییر ساختار و روابط کاری تعارض ساز استفاده نمایند (جوج و جانز، 1999، ص665).

شیوه های پیشگیری از تعارض در سیره پیامبر(ص)

با توجه به عوامل بروز تعارض، شیوه های پیشگیری که از سیره پیامبر(ص) استخراج شده اند را می توان در دو دسته فردی و سازمانی قرار داد.

الف) شیوه های فردی

این شیوه ها در تناظر با عوامل فردی بروز تعارض اند و برای تغییر در باورها، ارزش ها و نگرش های افراد، همچنین ایجاد انگیزه در افراد برای همکاری با دیگران، در سیره پیامبر(ص) به کار رفته است. در ادامه، برخی از این شیوه ها را شرح می دهیم.

1- معرفی اهداف مشترک

افراد ممکن است از وجوه اشتراک خود با دیگران غافل باشند و فقط به تفاوت ها توجه کنند. در این صورت، با معرفی و توجه دادن به اهداف و باورهای مشترک، نسبت به دیگران نگرش مثبت پیدا می کنند و با آنها کمال همکاری را خواهند داشت. بر اثر همین اهداف مشترک بود که مردم مدینه برای میزبانی از مهاجران، از یکدیگر سبقت می گرفتند؛ تا اینکه کار به جایی رسید که چاره ای جز قرعه نداشتند (واقدی، 1409ق، ج1، ص378). دین اسلام، به هدفی مشترک تبدیل شد و وجود هدف مشترک، از تعارض میان آنان جلوگیری می کرد. قیس بن خطیم، در جنگ جاهلی اوس و خزرج، به دست خزرجیان کشته شده بود. عده ای پس از اسلام آوردن ساکنان مدینه، سلاح قیس را نزد فرزندش فرستادند تا وی را تحریک کنند. او در پاسخ آنان گفت: «اگر دین اسلام نبود، بازگرداندن سلاح را ناپسند می شمردید» (ابن حجر، 1415 ق، ج1، ص510 ). وی بر پایه التزام به آن مشترکات، حاضر نشد انتقام جاهلانه را پی گیری کند. از این روایت، می توان پی برد که پس از ورود اسلام به یثرب، دین اسلام به مثابه هدف مشترک، عامل مهمی برای پیشگیری از اختلافات بوده است.

پیامبر(ص) در نخستین پیمان خود با مردم مدینه، اهداف مشترک خود و آنان را بدین صورت ترسیم کردند: با رسول خدا پیمان بستیم که به خدا شرک نورزیم؛ دزدی و زنا نکنیم؛ فرزندانمان را نکشیم؛ به یکدیگر تهمت نزنیم؛ کار زشت انجام ندهیم و در کارهای نیک نافرمانی نکنیم (ابن هشام، بی تا، ج1، ص433). مهم ترین شیوه پیامبر (ص) برای ایجاد وحدت و جلوگیری از اختلافات، قوت بخشیدن به گرایش توحیدی در جامعه و ایجاد یک عقیده مشترک به خداوند بود. بر اساس همین نگرش توحیدی، مسلمانان باید مطیع خداوند و رسول او باشند. این اطاعت، مهم ترین ثمره عقیده توحید و اساسی ترین اصل برای ایجاد وحدت و عدم اختلاف به شمار می رفت (جعفریان، 1383، ص436 ).

در این زمینه، گوستاولوبون می گوید:

پیامبر(ص) توانست یک هدف مقدس واحدی برای تمام ملت های عرب بنا کند؛ ملت هایی که ایده مشترک در آنها وجود داشت. اسلام در میان ملت هایی که به آن ایمان آوردند، یک وحدتی ایجاد نمود؛ نظیر همان وحدتی که عشق به شهر روم برای رومیان ایجاد کرد. و در نتیجه همان وحدت، همگی آنان دارای مصالح و آرزوهای مشترکی شدند که در نتیجه، همان تلاش ها و کوشش ها به هدف واحدی متوجه شد؛ با اینکه پیش از آن دارای مصالح و آمال مختلفی بودند.... (حسینی، 1379، ص 209 ).

قرآن نیز این سیره پیامبر(ص) را مورد تأیید قرار داده و آن را یکی از راهکارهای وحدت و همکاری می داند: «بگو: ای اهل کتاب! بیایید از آن کلمه حق که میان ما و شما یک سان است، پیروی کنیم که بجز خدای یکتا را نپرستیم؛ و چیزی را با او شریک قرار ندهیم؛ و برخی، بعضی دیگر را به جای خدا به ربوبیت نپذیریم...». (آل عمران: 64)

در واقع، قرآن می آموزد که اگر کسانی حاضر نبودند در تمام اهداف مقدس با شما همکاری کنند، بکوشید دست کم با تأکید بر اهداف مهم مشترک، همکاری آنها را جلب کنید (مکارم شیرازی، 1374، ج2، ص 594 ).

حضرت در نامه هایی که به پادشاهان و بزرگان نصارا می نوشتند، به مشترکات میان اسلام و مسیحیت اشاره می کردند. ایشان در بخشی از نامه خود به هرقل، پادشاه روم، آیه یادشده را نوشتند و بر باور مشترک میان خود و آنان تأکید فرمودند (صالحی دمشقی، 1414ق، ج11، ص 353). همین عبارت، در نامه آن حضرت به مقوقس فرمانروای قبط نیز بیان شده است (کلاعی، 1420ق، ج2، ص14).

یکی از مشترکاتی که پیامبر(ص) از آن بهره برد، شعار «جِئتَ بِالحَنَفِیَّةِ دینِ ابراهیمَ» بود؛ زیرا در جامعه جاهلی، عده ای از اعراب معتقد به دین حضرت ابراهیم(ع) بودند و نام و یاد وی را گرامی می داشتند. ازاین رو استفاده پیامبر(ص) از این واژه «حنیف» برای ایجاد پیوند میان خود و افراد، کارآمد بود (مجلسی، 1363، ج22، ص 36).

2- شفاف سازی

یکی از شیوه های مؤثری که رسول خدا(ص) به منظور جلوگیری از تعارضات به کار می بردند، توجیه افراد نسبت به اهداف و تصمیمات خود بود. پیامبر (ص) پیش از هر مأموریت نظامی، اصحاب خود را درباره هدف آن مأموریت، توجیه و آگاه می فرمود تا بدانند برای که، چرا و چگونه باید بروند (کلینی، 1407، ج5، ص27).

پیامبر(ص) در ابتدای دعوت علنی، با بیان اصول دعوت خویش، به صراحت به مسئله رهبری پس از خود نیز پرداخت؛ درحالی که اسلام در مرحله نوپایی بود و این برنامه در تصور سران قریش نیز نمی گنجید. پیامبر (ص) در نهایت صراحت، هدف برنامه خود را ترسیم کرده و چیزی را پنهان نداشته است. معرفی اصول اساسی و معیار عدم انحراف افراد از این اصول، از افتادن افراد در دام اختلاف در این موارد جلوگیری می کند. آن حضرت به دو معیار اصلی (تمسک به قرآن و عترت) اشاره نمود تا افراد بعد از رحلت آن حضرت، به اختلاف و تفرقه دچار نشوند. ایشان در مناسبات مختلف، از جانشین خود خبر می داد (مفید، 1413ق، ج1، ص50).

در بیعت عقبه دوم، وقتی بیعت اهالی مدینه به انجام رسید، رسول خدا(ص) دوازده نفر از آنان را به عنوان نقیب انتخاب کرد تا مسئول امور مربوط به قوم خود باشند و وظایف آنان را تشریح نمود؛ سپس به منظور دفع سوء ظن ها و تعارضات، هدف خود را چنین بیان فرمود: «موسی از بنی اسرائیل، دوازده نفر نقیب برگزید. پس مبادا یکی از شما از انتخاب دیگری ناراحت شود؛ چون جبرئیل است که انتخاب می کند» (ابن سعد، 1418ق، ج1، ص222).

وقتی انصار پس از فتح مکه احساس کردند رسول خدا(ص) آنان را رها می کند و همراه قوم خود در مکه می ماند، رسول خدا(ص) برای از بین بردن این تصور و جلوگیری از تعارض، فرمود: «اگر هجرت نبود، من خود را یکی از انصار می دانستم. اگر مردم راهی، و انصار راهی دیگر بروند، من راهی را خواهم رفت که انصار انتخاب کرده اند. انصار یاران نزدیک، و دیگران توده مردم هستند» (بیهقی، 1405ق، ج5، ص180). اگر پیامبر(ص) مقصود خود را به طور روشن بیان نمی کردند، ممکن بود انصار، هم نسبت به مهاجران و هم به پیامبر(ص) بدبین شوند و بر اثر آن، تعارض شکل بگیرد.

پیامبر(ص) در جنگ حنین نیز با بیان روشن مقصود خویش، از اختلاف میان مسلمانان و تعارض آنان با خود، پیشگیری کرد. ایشان از غنایم به افراد تازه مسلمان  که به «مؤلّفة القلوب» معروف شدند  بیشتر عطا کرد، ولی برای انصار سهمی نداد (ابن هشام، بی تا، ج2، ص 496). سپس رسول خدا (ص) همه انصار را جمع کرد و فرمود: «اگر مسئله هجرت نبود، خود را در زمره انصار قرار می دادم. آیا دوست ندارید دیگران همراه غنایم باشند و شما همراه رسول خدا(ص)؟ این کار برای تألیف قلوب بود، نه برای قبیله گرایی و اعتنای به آنان » (حسینیان مقدم، 1388، ص166). بدین صورت، با بیان دلیل تصمیم خود، از اختلاف جلوگیری کرد.

3- آگاهی دادن از پیامدهای تعارض منفی

یکی از عواملی که در تغییر نگرش افراد مؤثر است، آگاهی از نتیجه و پیامد کار می باشد. با تذکر پیامدهای تعارض، نگرش افراد عوض می شود و از تعارض خودداری می کنند. پیامبر(ص) برای جلوگیری از اختلاف، مردم را از تفرقه و جدایی انذار کرده، از پیامدهای ناگوار آن خبر داده اند و فرمودند: «جماعت، مایه رحمت، و تفرقه موجب عذاب است» (پاینده، 1382، ص433).

در جای دیگر، اختلاف و دوری از مردم را عامل خروج از جرگه اسلام و برگشت به جاهلیت دانسته اند و فرمودند: «هر که یک وجب از جماعت دور شود، خدا طوق مسلمانی از گردن وی بردارد » (برقی، 1371 ق، ج1، ص94). البته منظور حضرت، جماعتی است که بر حق باشند (صدوق، 1376، ص333).  پیامبر هنگام حرکت به جنگ احد، در خطبه ای که برای سپاه اسلام خواندند، پیامد تعارض را متذکر شدند و فرمودند: «از اختلاف با یکدیگر بپرهیزید که مایه ضعف و ناتوانی است و خداوند آن را دوست ندارد» (واقدی، 1409، ج1، ص222223). بدین ترتیب، به دو پیامد ناگوار تعارض اشاره کردند: نخست، هدر رفتن انرژی گروه و افراد، و تضعیف عملکرد آنان؛ دوم، ناخشنودی خدای متعال از اختلاف. خدای متعال نیز این پیامد منفی، یعنی تضعیف سازمان و جامعه اسلامی را گوشزد کرده و می فرماید: «وَ أَطیعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ ریحُکُمْ وَ اصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرین » (انفال: 46)؛ و خدا و رسولش را اطاعت کرده با یکدیگر نزاع نکنید که بر اثر آن، زبون و ضعیف می شوید و قدرت و عظمت شما از میان می رود و در راه دین حق پایدار و صابر باشید که خداوند با صابران است.

رسول خدا(ص) در روزهای آخر عمر خود نیز وقتی سپاه اسلام را به فرماندهی اسامه بن زید به جنگ رومیان می فرستادند، با آن حال بیماری بیرون آمدند و پس از تشویق لشکر به استقامت و پایداری، به پیامد اختلاف اشاره کردند و فرمودند: با یکدیگر نزاع و مخالفت نکنید که ناتوان خواهید شد (واقدی، 1409 ق، ج3، ص1117 ).

4- مبارزه با ارزش های جاهلی تعارض ساز

ارزشی که هر فرد یا گروه برای اشیا، اعمال، شیوه ها و پدیده های مختلف قائل است، می تواند جهت رفتار آنها را مشخص کند. برخی از ارزش ها و سنت های جاهلی، مانند تفاخر به نسب و خاندان، تکاثر به مال و خویشان، تحقیر زنان، و عصبیت قبیله ای باعث اختلافات می شد. برای نمونه، حمایت از افراد قبیله یک ارزش مهم تلقی می شد؛ اگرچه فرد مورد حمایت، ظالم هم بوده باشد. در تفکرهای جاهلی گفته می شد: برادرت را یاری کن؛ چه ظالم باشد، چه مظلوم (سبحانی، 1385، ص50).  

مبارزه با قبیله گرایی و عصبیت، یکی از اقدامات رسول خدا (ص) در تغییر ارزش های جاهلی بود. آن حضرت فرمودند: «دعوت کننده به عصبیت، پیکارگر از روی عصبیت و هر کسی که بر عصبیت بمیرد، از ما نیست» (سجستانی، 1409ق، ج2، ص753 ).

پیامبر (ص) همواره مراقبت بود که در میان مسلمانان پای تعصبات قومی به میان نیاید. در جنگ احد، جوان مسلمان ایرانی به نام رُشید پس از وارد کردن ضربه ای به یکی از افراد سپاه دشمن گفت: «این ضربت را بگیر که منم یک جوان ایرانی. » پیامبر(ص) ناراحت شد و عتاب کرد که چرا نمی گویی: منم یک جوان انصاری؟ (واقدی، 1409ق، ج1، ص261) تلاش پیامبر بر این بود که پای تفاخر نژادی به میان کشیده نشود و از برانگیخته شدن تعصبات قومی دیگران جلوگیری شده، وحدت صفوف اسلام حفظ گردد.

پیامبر عنایت داشت تا عاداتی را که موجب اختلاف می شد، از بین ببرد. یکی از عادات غلط در آن زمان، جنگ و خون ریزی بود. بنابراین، رسول خدا(ص) برای از بین بردن این عادات نادرست، انگیزه و هدف از جنگ را تغییر داد. امیال شخصی و قبیله ای در محورهای تأمین معشیت، خون خواهی و دفاع از قبیله، موجب بروز اختلافات و درگیری میان افراد و گروه ها می شد؛ اما پس از بعثت پیامبر(ص)، قرآن انگیزه و هدف از جنگ را دفاع از دین و عقیده، نشر دین، مقابله با تجاوزگران به حقوق مسلمانان و از بین بردن فتنه می داند (ر. ک: بقره: 189191؛ توبه: 29). با نشر این انگیزه در بین مسلمانان، درگیری های جاهلی و قبیله ای، جای خود را به همدلی و همکاری بین آنان و مبارزه با دشمنان اسلام داد.

ربا و انتقام جویی، دو عامل مهم برای ایجاد یا بروز کینه های جاهلی و قبایلی بود. رسول خدا(ص) برای جلوگیری از این اختلافات، ربا و خون های جاهلی را نفی کرد. حتی در خطبه حجةالوداع نیز بر این امر تأکید نمود و خون و مال مسلمانان را برای همیشه حرام اعلام کرد تا از تعارضات در جامعه اسلامی پیشگیری نماید. از این رو فرمود: «خون و اموال شما بر یکدیگر تا روز قیامت حرام است... همانا هر خونی که در جاهلیت بود، برداشته شده است» (واقدی، 1409ق، ج3، ص1103).

5- نشر و توسعه ارزش های اخلاقی

ماهیت برخی از ارزش ها چنان است که وقتی افراد و گروه ها به این ارزش ها پایبند باشند، مانع بروز بسیاری از تعارضات می شوند؛ مانند مهر و محبت، رعایت انصاف، و وفای به عهد. رسول خدا(ص) علاوه بر تغییر ارزش های جاهلی، به ترویج ارزش های مثبت نیز اقدام فرمود که به نوبه خود، در پیشگیری از تعارضات مؤثر بوده است. برخی از جمله این ارزش ها عبارت اند از:

1- 5- وفای به عهد و پیمان

نقض پیمان موجب بی اعتمادی و تنفر افراد نسبت به همدیگر می شود و تعارضات را شدت می بخشد. ترویج این ارزش در سازمان و تشویق افراد به آن، موجب همکاری بیشتر آنان با یکدیگر و جلوگیری از تعارض می شود.

رسول خدا(ص)، هم خودشان پایبند به عهد و پیمان، و امانت دار بودند (محدث اربلی، 1421ق، ج1، ص35) و هم مردم را به پایبندی به پیمان و عدم خیانت در امانت توصیه می کردند و می فرمودند: «کسی که امانت دار نیست، ایمان ندارد و کسی که به پیمان خود پایبند نیست، دین ندارد» (راوندی، بی تا، ص5).

از امام صادق(ع) نقل شده است که رسول خدا(ص) با مردی در کنار سنگی قرار گذاشت. گرمی آفتاب، رسول خدا(ص) را در آن مکان رنج می داد. اصحاب گفتند: «چه می شود که به سایه بروید؟» حضرت فرمود: «وعده گاه ما همین جاست و اگر نیامد، خلف وعده از جانب او خواهد بود» (طبرسی، 1412 ق، ص24). در سیره رسول خدا(ص) به هیچ قرارداد و پیمانی کم توجهی نمی شد. ایشان به کارگزاران خود تأکید می کرد که به عهد و پیمان خود ملتزم باشند و از هر گونه خیانتی خودداری کنند. آن حضرت در نامه خود به معاذ بن جبل، هنگامی که او را برای فرمان داری یمن می فرستاد، چنین فرمود: «و تو را به تقوای الهی، صداقت در گفتار، وفای به عهد و ادای امانت و ترک خیانت سفارش می کنم» (ابن شعبه حرانی، 1404ق، ص178).

2- 5- محبت و دوستی

یکی از عواملی که می تواند از تعارض در سازمان جلوگیری کند، وجود فضای انس و محبت در محل کار است. هرچه در سازمان بین افراد و گروه ها، انس و تعلق خاطر بیشتر باشد، تعارض کمتری در آن سازمان به وجود می آید. یکی از اقدامات رسول خدا(ص) ترویج ارزش محبت و دوستی میان افراد است. رسول خدا(ص) خود چنان علاقه ای به مردم داشت که خدای متعال این صفت پیامبر(ص) را یکی از عوامل وحدت و همکاری مسلمانان معرفی کرده است: «فَبِما رَحمَةٍ منَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ...» (آل عمران: 159)؛ با رحمت الهی، در برابر آنان مهربان شدی! و اگر خشن و سنگ دل بودی، از اطراف تو پراکنده می شدند. این آیه به صراحت بیان می کند که وجود محبت در یک جامعه یا سازمان، همکاری به وجود می آورد؛ و برعکس، نبود آن موجب تنفر و جدایی افراد از همدیگر می شود.

پیامبر(ص) در راستای تشویق مردم به محبت، محبوب خود را کسی می داند که با مردم مهربان باشد. ایشان در این زمینه فرمودند: «محبوب ترین و نزدیک ترین شما به من در روز قیامت، خوش خلق ترین شماست؛ آنان که با مردم، و مردم با آنان انس و الفت می گیرند» (کوفی اهوازی، 1402ق، ص30).

3- 5- رعایت انصاف

اگر افراد و مسئولان سازمان انصاف داشته باشند، تعارض کمتری در آن سازمان روی خواهد داد؛ زیرا بنا به فرمایش امیرمؤمنان(ع)، انصاف، دل های افراد را به همدیگر پیوند می دهد (تمیمی آمدی، 1410ق، ص60) و دوستی و محبت را استمرار می بخشد (تمیمی آمدی، 1410، ص58)؛ و در نهایت، با ایجاد پیوند میان مردم، از اختلاف جلوگیری می کند. حضرت امیر(ع) می فرماید: «انصاف، اختلاف را برمی دارد و موجب پیوند افراد می شود» (همان، ص88).

رسول خدا(ص) از طریق تشویق مردم به رعایت انصاف توانستند از بسیاری از تعارضات جلوگیری کنند. آن حضرت در آخر خطبه های خود، به رعایت انصاف سفارش فرمودند: «خوشا به حال کسی که با مردم انصاف داشته باشد». ایشان انصاف را سَرور بقیه اعمال معرفی می کردند: «انصاف با مردم، سرور اعمال است» (کلینی، 1407ق، ج2، ص144 -145 ).  اینها نمونه هایی از ارزش هایی هستند که پیامبر(ص) با ترویج آنها از تعارض میان افراد و گروه ها جلوگیری می کرد.

6- تشویق و سفارش به همکاری

سفارش به همکاری از طرف مدیر نیز می تواند انگیزه همکاری را در افراد و گروه ها ایجاد کرده و از تعارض جلوگیری نماید. رسول خدا(ص) از این روش نیز در مدیریت و پیشگیری تعارض میان افراد و گروه ها استفاده می کردند. آن حضرت وقتی معاذ بن جبل را به یمن می فرستادند، به او توصیه کردند: «مردم را نوید بده و تنفر ایجاد نکن؛ آسان بگیر و سخت نگیر» (ابن هشام، بی تا، ج2، ص590). با توجه به این روایت، آن حضرت تلاش می کردند که از تنفر و نگرش منفی افراد نسبت به مسئول خود جلوگیری کنند.

وقتی آن حضرت گروهی را به مأموریت می فرستادند، سفارش می کردند که با همدیگر همکاری داشته باشند و از اختلاف و تعارض خودداری کنند. برای نمونه، پیامبر عمرو بن عاص را در مقام فرماندهی سریه، به ذات السلاسل فرستاد. عمرو عاص در میانه راه درخواست نیروهای کمکی نمود. پیامبر، ابوعبیده جراح را به همراه دویست نفر به یاری وی اعزام فرمود و به ابوعبیده و همراهان وی تأکید کردند که با عمروعاص همکاری کنند و از اختلاف بپرهیزند. ابوعبیده وقتی دید عمروعاص اصرار دارد امام جماعت باشد و یاران ابوعبیده فرمانده خود را ترجیح می دهند، به عمرو گفت: «این را بدان که آخرین دستور رسول خدا(ص) این بود که اختلاف نکنیم. مطمئن باش، به خدا سوگند اگر تو از من اطاعت نکنی، من از تو اطاعت خواهم کرد». در نتیجه از عمرو عاص اطاعت کرد (واقدی، 1409ق، ج2، ص 770771) و به این طریق، از اختلاف دو گروه جلوگیری شد.

افزون بر این، روایت های زیادی از آن حضرت در تشویق مردم به اتحاد و همکاری، و آثار و برکات آن وجود دارد. روایت های «اَلجَمَاعَةُ خَیرٌ» (پاینده، 1382، ص395 ) و «یَدُ اللهِ عَلَی الجَمَاعَةِ» (ابن ابی الحدید، 1404ق، ص123) گویای همین امر است.

7- تنبیه نیروهای تنش زا

یکی از شیوه هایی که رسول خدا(ص) در جلوگیری از تعارض میان گروه ها به کار برده اند، تنبیه افراد اختلاف انگیز است. البته تنبیه در سیره آن حضرت، شدت و ضعف داشت؛ چنان که رسول خدا(ص) در فتح مکه، با عزل سعد بن عباده، از تعارض میان سپاه اسلام و مسلمانان تسلیم شده مکه جلوگیری کردند.

سعد که در فتح مکه پرچم دار نیروهای مدینه بود، با شعار «امروز، روز انتقام است»، عواطف درونی خود را در باره قریش مکه ابراز کرد. این سخن، برخی از اصحاب را نگران کرد. بدین ترتیب، زمینه تعارض میان مهاجران و انصار، و نیروهای مدینه با مردم مکه فراهم شد، رسول خدا(ص) به منظور از بین بردن این زمینه تعارض فرمودند: «امروز، روز رحمت است». سپس سعد را از فرماندهی برکنار و امیرالمؤمنین (ع) را به آن مقام نصب کردند (شیخ مفید، 1413ق، ج1، ص135).

روزی به رسول خدا(ص) خبر رسید که منافقان در مسجد جمع می شوند و سخنان تفرقه انگیز نقل می کنند. پیامبر(ص) به مسلمانان دستور داد تا آنان را با وضع خفت باری از مسجد بیرون اندازند (آیتی، 1378، ص 236). دستور ویران سازی مسجد ضرار، به منزله یکی از نمادهای اختلاف، در همین راستا بود (بلاذری، 1417ق، ج1، ص282). ایشان از این طریق، منافقان را تنیبه کردند و از شکاف مسلمانان جلوگیری نمودند.

ب) شیوه های سازمانی

رسول خدا(ص) در مواردی نیز با ایجاد تغییرات در امور سازمان دهی افراد، تقسیم کار و منابع، عوامل ساختاری، و عوامل سازمانی، از بروز تعارض میان افراد و گروه ها پیشگیری می کردند. در ادامه برخی از این شیوه ها را بررسی می کنیم.

1- وضع و ابلاغ قوانین و مقررات

معین نبودن اختیارات، وظایف و حقوق افراد و گروه ها، گاهی موجب تجاوز آنها از حدود خود و تعدی به حقوق دیگران می شود؛ در نتیجه، تعارض بین افراد و گروه ها پدید می آید. همچنین معلوم نبودن معیار و استاندارد عملکرد، اختلافات در تفسیر و ارزیابی عملکرد افراد و گروه ها را در پی دارد و این امر نیز ممکن است به نوبه خود، اختلاف و تعارض را در سازمان به وجود آورد. وضع قوانین و مقررات می تواند از این تعارضات پیشگیری کند.

رسول خدا(ص) در سال اول هجرت خود به مدینه، دست به تدوین منشور مدینه زد. در این منشور، وظایف هریک از گروه های موجود در مدینه و مهاجران به طور شفاف تعیین گردید و وظایف عمومی نیز مشخص شد. در این منشور قانونی، همه گلوگاه های ایجاد اختلاف افراد و گروه ها مسدود گردید. قتل نفس، عهد شکنی، پناه دادن به قاتل، و پناه دادن به مشرکان از جمله عواملی بودند که در این منشور، تحریم و ممنوع شدند (ابن هشام، بی تا، ج1، ص501-503 ). با دقت در بندهای مختلف این پیمان، به خوبی می توان به تلاش و طرح پیامبر(ص) برای تشکیل امت واحده و رفع تشنج و اختلاف از یثرب پی برد؛ چراکه حضور گروه های مختلفی که در مدینه زندگی می کردند، بر طبق سنت های جاهلی، زمینه ای برای نزاع و اختلاف بود. افزون بر آن، قبایل یهودی علاوه بر مسائل قبیله ای، نگاه تازه ای به مسلمانان پیدا کرده بودند و بدین ترتیب، بر زمینه های اختلاف و تعارض افزوده می شد (جعفریان، 1383، ص 435).

رسول خدا(ص) در بیعت زنان نیز قوانین و مقررات مربوط به گروه زنان را در ضمن بیعت با آنان معلوم نمود. محورهای این بیعت، مواردی بودند که موجب اختلاف در میان خانواده و جامعه می شوند. شرک به خدا، خیانت، فحشا، فرزندکشی، نسبت دادن فرزند دیگری به شوهران، دزدی و مخالفت با پیامبر(ص)، عواملی بودند که تحریم شدند و زنان در انجام ندادن آنها با پیامبر (ص) بیعت کردند (ابن هشام، بی تا، ج1، ص433؛ طبری، 1387ق، ج2، ص 356).

2- مشارکت دادن نیروها در تصمیم گیری

یکی از شیوه های پیشگیری از تعارض، مشارکت دادن کارکنان در تصمیم گیری است. توجه به افکار دیگران موجب انس و الفت بین اعضای سازمان و پیوندهای اجتماعی می شود؛ افراد، احساس مالکیت در سازمان پیدا می کنند؛ روحیه مسئولیت پذیری و شرکت در امور ارتقا می یابد و افراد می کوشند در جهت پیشرفت سازمان - که آن را متعلق به خود می دانند - از تعارض خودداری کنند.

در منابع اسلامی، از مشارکت دادن در تصمیم گیری، به «شور» تعبیر می شود. شور به معنای استخراج نظر با استفاده از تبادل افکار است (راغب اصفهانی، 1374، ج2، ص362). این شیوه در سیره رسول خدا(ص) به روشنی ملاحظه می شود؛ چنان که از حضرت رضا(ع) وارد شده است: «رسول خدا(ص) همیشه با اصحاب خود مشورت می کرد؛ سپس بر آنچه می خواست تصمیم می گرفت» (برقی، 1371ق، ج2، ص601).

قرآن نیز این سیره را تأیید کرده و الفت و عدم تفرق را در کنار مشورت قرار داده است: «...و برای دل جویی از آنان، در کار جنگ مشورت نما؛ لیکن آنچه را که خود تصمیم گرفتی با توکل به خدا انجام ده که خدا آنان را که بر او اعتماد کنند دوست دارد و یاری می کند» (آل عمران، 159).

نمونه این سیره، مشورت پیامبر(ص) در جنگ بدر است که در اصل جنگ، تعیین محل جنگ و درباره اسیران، با اصحاب خود مشورت کردند. پیامبر (ص) پس از اطلاع از تصمیم مشرکان، یاران خود را آگاه ساخت و از آنان نظرخواهی کردد. عده ای از مهاجر نظر خود را در تأیید حضرت اعلام نمودند. آن گاه پیامبر (ص) باز هم فرمود: «أَشِیرُو عَلَيَّ أَیُّهَا النَّاسُ. » مقصود آن حضرت، اظهار نظر انصار بود؛ زیرا آنها از طرفی اکثریت داشتند و از سوی دیگر، پیمانی که با پیامبر در عقبه بسته بودند، پیمان دفاعی بود. ازاین رو رسول خدا (ص) می خواست نظر آنان را دراین باره به دست آورد تا آنان نیز اعلام همکاری کنند و در آینده مخالفتی نداشته باشند. سعد بن معاذ نیز نظر خود را در یاری و همکاری با پیامبر طرح کرد (ابن اثیر، 1385، ج2، ص120).

رسول خدا(ص) نه تنها خود مشورت می کرد، بلکه تأکید داشت که مسلمانان نیز این کار را انجام دهند. حضرت علی (ع) می فرماید که وقتی پیامبر(ص) مرا به یمن اعزام می کرد، فرمود: «یَا عَلِيُّ... وَ لَا نَدِمَ مَنِ استَشَارَ» (طوسی، 1414ق، ص 136).

3- رعایت تجانس نیروهای همکار

یکی از اقدامات پیامبر(ص)، در دوران رسالت، پیمان برادری میان افراد و گروه ها بود. رسول گرامی(ص) در پیمان های برادری که نوعی انتخاب همکار به شمار می آمد، شئونات اجتماعی، اخلاقی و روحی اصحاب را در نظر داشته است؛ برای مثال، برادری افرادی که از نظر علم و عرفان اشتراک داشتند، مانند جعفر و معاذ، سلمان و ابودرداء، سعیدبن زید و ابی بن کعب، عمار و همچنین افرادی که در تجارت و سرمایه و بازار تخصص داشتند، مانند عبدالرحمن بن عوف و سعدبن ربیع، طلحه و کعب بن مالک، و افرادی که بیشتر روحیه نظامی آنان غلبه داشت، مانند عتبه بن غزوان و ابودجانه، مورد توجه قرار گرفت. حتی عبد یا آزاد بودن افراد نیز در نظر گرفته شد؛ مانند حذیفه که یکی حلیف بنی مخزوم بود و دیگری حلیف بنی عبدالاشهل؛ همچنین خباب و تمیم که یکی مولی عتبه بن غزوان بود و دیگری مولی خراش بن صمه (هدایت پناه، 1383، ص 2829). این پیوند میان گروه هایی ایجاد می شد که از نظر فرهنگ گفتاری و رفتاری تفاوت های زیادی با هم داشتند (حسینیان مقدم، 1388، ص153). برای مثال، سطح سواد مهاجران بالاتر از سطح سواد انصار بود (ابن سعد، 1418 ق، ج2، ص 16)؛ انصار در کشاورزی، و مهاجران در تجارت مهارت داشتند (حسینیان مقدم، 1388، ص154)؛ از این رو، رعایت اشتراکات افراد دو گروه می توانست رابطه این دو گروه را مستحکم تر کند.

4- ادغام گروه ها

یکی از روش های جلوگیری از تعارض و ایجاد دید فراگروهی در افراد سازمان، تغییر در ساختار و ادغام گروه هاست. رسول خدا(ص) برای جلوگیری از تعارضات بود که همه گروه های مدینه را تحت گروه واحدی به نام انصار قرار داد و پرچم «رایة الانصار» را برای آنان برافراشت؛ و همه افرادی را که از مکه به مدینه هجرت کرده بودند، «مهاجر» نامید و پرچم واحدی به نام «رایة المهاجر » برای آنان قرار داد (رک به: طبری، 1387ق، ج2، ص431؛ طبرسی، 1417ق، ج1، ص 176)؛ درحالی که تعداد این گروه ها و پرچم ها در دوران جاهلیت فراوان بود و پرچم نیروها براساس تعداد آنان و وابستگی افراد به قبیله تنظیم می شد. تعداد نیروها برای داشتن پرچم، از ده نفر کمتر و از هزار نفر بیشتر نمی شد (حسینیان مقدم، 1388، ص 75 ).

5- رعایت مساوات بین افراد و گروه ها

تبعیض قائل شدن بین افراد و گروه ها می تواند باعث بروز تعارض بین مدیر و کارکنان، و بین افراد یا گروه های مختلف شود. در این گونه موارد، اجرای مساوات می تواند بهترین شیوه برای پیشگیری از این نوع تعارضات باشد.

رسول خدا(ص) در بسیاری از موارد، برای جلوگیری از دشمنی ها و اختلافات، مساوات برقرار می کرد و منابع و امتیازات را به طور مساوی بین اصحاب تقسیم می نمود؛ چنان که در جنگ بدر، حتی برای گروهی هم که در جنگ حاضر نبودند، سهمی از غنیمت قرار داد (واقدی، 1409ق، ج1، ص 101).

رسول خدا(ص) به گونه ای میان دو گروه انصار و مهاجر مساوات برقرار کرده بود که هرگاه منصبی را به مهاجر می داد، منصب هم‏شأن آن را نیز به انصار می داد. ازاین رو، وقتی رسول خدا(ص) رحلت کرد، سخن گوی انصار خطاب به مهاجران گفت: «ای گروه مهاجر! رسول خدا(ص) هرگاه به یکی از شما منصبی می داد، منصبی هم‏شأن او نیز به یکی از انصار می داد. از این رو، خلافت باید شورایی و مرکب از مهاجر و انصار باشد» (حسینیان مقدم، 1388، ص116-117). در این مورد، آن حضرت مساوات را میان اوس و خزرج نیز رعایت می نمود و هر گاه امتیازی به یکی می داد، دیگری را از آن امتیاز بی نصیب نمی گذاشت. برای مثال، وقتی اوسیان افتخار کشتن کعب بن اشرف یهودی را به دست آوردند، خزرجیان جلسه تشکیل دادند و گفتند: «نباید همه پیروزی نصیب اوسیان گردد؛ بنابراین باید مردی از یهود را که در دشمنی با رسول خدا(ص)، هم‏شأن کعب بن اشرف است شناسایی کنیم و وی را بکشیم. » آنان سلام بن ابی الحقیق را که در خیبر می زیست، شناسایی کردند و با اجازه رسول خدا (ص) او را به قتل رساندند تا مبادا در دایره رقابت، از اوسیان عقب بمانند (ابن هشام، بی تا، ج2، ص273-274). پیامبر(ص) با اجازه دادن به این کار، خواست بین این دو گروه مساوات برقرار نماید تا از رشد تعارض جلوگیری کند.

آن حضرت، این روش را حتی در نگاه کردن به اصحاب خود به اجرا می گذاشت. نقل شده است که «رسول خدا (ص) نگاهش را میان اصحابش تقسیم می کرد و به طور مساوی گاه به این و گاه به آن می نگریست» (کلینی، 1407ق، ج 8، ص 268).

6- انتصاب مسئول مورد پذیرش افراد و گروه ها

انتخاب مسئول گروه از میان افراد مورد پذیرش اعضای گروه، موجب می شود که اعضای گروه با مسئول مورد علاقه خود همکاری کرده، و از اختلاف با او خودداری کنند. همچنین در صورتی که گروه های سازمان، مدیریت اعضای گروه دیگر را قبول نداشته باشند، انتصاب مسئول بیرونی که مورد پذیرش آنهاست، می تواند از تعارض آن دو بخش پیشگیری کند.

رسول خدا(ص) در چنین مواردی، برای جلوگیری از این گونه تعارضات، افرادی را که در گذشته مسئولیت داشتند و مورد پذیرش قوم خویش بودند، در مسئولیت خود ابقا می نمود. در این زمینه به چند نمونه اشاره می شود:

یکی از این نمونه ها، ابقای باذان بن ساسان بر حکومت یمن است. باذان از طرف خسرو پرویز بر یمن حکومت می کرد. پیامبر(ص) خبر کشته شدن خسرو پرویز به دست پسرش را به مأموران باذان داد و به او سفارش کرد که اگر اسلام بیاورد بر مسئولیت خود باقی خواهد ماند. وقتی باذان خبر مرگ خسرو پرویز را شنید، اسلام آورد و ایرانیان مقیم یمن نیز به تبعیت از وی اسلام آوردند (مطهری، 1368، ص75-77). آن گاه رسول خدا(ص) وی را در مسئولیت خود ابقا نمود (صالحی دمشقی، 1414، ج11، ص338).

رسول خدا(ص) حتی در ملاقات نمایندگان قبیله سعد هذیم، انتخاب مسئول گروه را بر عهده اعضای آن گروه گذاشتند. نمایندگان سعد هذیم محضر پیامبر(ص) رسیدند و اسلام آوردند. آن حضرت هنگام وداع با آنان فرمود: یکی از افراد خود را به امارت خویش بگمارید. وقتی این گروه به سوی قوم خود بازگشتند، همه افراد قبیله مسلمان شدند (همان، ص 249).

در برخی موارد، به دلیل تعصبات قبیله ای در اعضای گروه های یک سازمان، هیچ گروهی عضو گروه دیگر را به عنوان مدیر سازمان قبول ندارند. رسول خدا(ص) در مواجهه با چنین مواردی، به منظور جلوگیری از تعارض از روش انتصاب مسئول بیرونی استفاده می کرد. دو گروه اوس و خزرج، به دلیل سابقه دشمنی شان، امامت جماعت دیگری را نمی پذیرفتند؛ ازاین رو، مُصعَب بن عُمَیر را برای امامت جماعت انصار انتخاب کرد (ابن هشام، بی تا، ج1، ص 434 -435).

نتیجه گیری

رسول خدا (ص) در عصر خود با تعارضات مختلفی میان افراد و گروه ها مواجه بود. سیره آن حضرت در برخورد با مسئله تعارض میان افراد و گروه های مختلف، می تواند الگوی مناسبی برای اداره تعارض در سازمان ها باشد. با مطالعه سیره رسول خدا(ص) و بررسی اقدامات آن حضرت برای پیشگیری از تعارض، به این نتیجه می رسیم که آن حضرت به هر دو بُعد فردی و سازمانی (محیطی ) تعارض توجه داشته و برای پیشگیری از تعارض، از شیوه های مختلفی استفاده کرده است. آن حضرت با معرفی اهداف مشترک افراد و گروه ها، شفاف نمودن تصمیمات خود و وظایف افراد، و آگاهی دادن از پیامدهای منفی تعارض، زمینه های جهل و ابهام افراد را برطرف می کرد و با مدیریت بینش افراد که نخستین سطح تغییر در رفتار است، از تعارض پیشگیری می نمود؛ از سوی دیگر، با حذف یا تغییر برخی ارزش های جاهلی تعارض ساز و ترویج ارزش های اخلاقی، تمایلات و نگرش های مثبتی میان افراد و گروه ها ایجاد می کرد؛ سپس با استفاده از ابزار تنبیه و تشویق، افراد را به همکاری و عدم اختلاف سوق می داد؛ در برخی موارد هم که وضعیت های محیطی و ساختاری ممکن است موجب تعارض شوند، از طریق وضع قوانین و برطرف نمودن ابهام، ادغام گروه ها، سازمان دهی مناسب، و توزیع عادلانه منابع، این وضعیت ها را مدیریت کرده، از تعارض پیشگیری می نمود.

همه شیوه های پیشگیری از تعارض که از سیره رسول خدا(ص) استخراج شده اند، می توانند در سازمان های امروزی کاربرد داشته باشند؛ یعنی مدیران سازمان ها می توانند با شناسایی عوامل بروز تعارض در سازمان، این شیوه ها را به کار گیرند و از تعارضات منفی جلوگیری نمایند.

منابع

ابن أبی الحدید، عبدالحمید، شرح نهج البلاغه، تحقیق ابراهیم محمد ابوالفضل، قم، مکتبه آیه الله المرعشی، 1404ق.

ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار الصادر، 1385-

صدوق، محمد بن علی، الأمالی، چ ششم، تهران، کتابچی، 1376-

ابن حجر، احمد بن علی، الإصابه فی تمییز الصحابه، تحقیق عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1415ق.

ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، تحقیق عبدالقادر عطا، چ دوم، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1418ق.

ابن شعبه حرانی، حسن، تحف العقول عن آل الرسول، تحقیق علی اکبر غفاری، چ دوم، قم، جامعه مدرسین، 1404ق.

ابن هشام، عبدالملک، السیره النبویه، تحقیق مصطفی السقا و ابراهیم الأبیاری و عبد الحفیظ شلبی، بیروت، دار المعرفه، بی تا.

ایزدی یزدان آبادی، احمد، مدیریت تعارض، تهران، دانشگاه امام حسین(ع)، 1379-

آیتی، محمد ابراهیم، تاریخ پیامبر اسلام، چ ششم، تهران، دانشگاه تهران، 1378-

برقی، احمد بن محمد، المحاسن، تحقیق جلال الدین محدث، چ دوم، قم، دارالکتب الإسلامیه، 1371ق.

بلاذری، احمد بن یحیی، أنساب الأشراف ، بیروت ، دار الفکر، 1417ق.

بیهقی، احمد بن حسین، دلائل النبوه، تحقیق عبدالمعطی قلعجی، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1405ق.

پاینده، ابوالقاسم، نهج الفصاحه، چ چهارم، تهران، دنیای دانش، 1382ش.

تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، غرر الحکم و درر الکلم، چاپ دوم، قم، دارالکتاب الإسلامی، تحقیق سید مهدی رجائی، 1410ق.

جعفریان، رسول، سیره رسول خدا(ص)، چ سوم، قم، دلیل ما، 1383-

حسینی، سیدحسین، محمد(ص) پیامبر وحدت، تهران، اطلاعات، 1379-

حسینیان مقدم، حسین، مناسبات مهاجرین و انصار در عصر نبوی(ص)، قم، پژوهشگاه حوزه ودانشگاه، 1388

دهخدا، علی اکبر، لغت نامه دهخدا، تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، 1337-

راغب اصفهانی، حسین بن محمد، ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن ، تحقیق غلامرضا خسروی، چ دوم، تهران، مرتضوی، 1374-

راوندی، فضل الله بن علی، النوادر، تحقیق احمد صادقی اردستانی، قم، دار الکتاب، بی تا.

رضائیان، علی، مدیریت تعارض و مذاکره، چ سوم، تهران، سمت، 1387-

سبحانی، جعفر، فروغ ابدیت، چ بیست و یکم، قم، بوستان کتاب، 1385-

سجستانی، سلیمان بن اشعث، سنن، تحقیق کمال یوسف الحوت، بیروت، دارالجنان، 1409 ق.

صالحی دمشقی، محمد بن یوسف، سبل الهدی و الرشاد فی سیره خیر العباد، تحقیق عادل احمد عبد الموجود و علی محمد معوض، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1414ق.

طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، چ چهارم، قم، شریف رضی، 1412ق.

طبرسی، الفضل بن الحسن، إعلام الوری بأعلام الهدی، قم، آل البیت ، 1417ق.

طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک، چ دوم، بیروت، دار التراث، 1387ق.

طوسی، محمد بن حسن، الأمالی، قم، دار الثقافه، 1414ق.

کلاعی، سلیمان بن موسی، الاکتفاء بما تضمنه من مغازی رسول الله(ص) و الثلاثه الخلفاء، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1420 ق.

کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، چ چهارم، تهران، دار الکتب الإسلامیه، 1407ق.

کوفی اهوازی، حسین بن سعید، الزهد، تحقیق غلامرضا عرفانیان یزدی، چ دوم، قم، المطبعه العلمیه، 1402 ق.

مجلسی، محمد باقر، بحار الأنوار الجامعه لدرر أخبار الأئمه الأطهار، چ دوم، تهران، اسلامیه، 1363-

محدث اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمه فی معرفه الأئمه، قم، رضی، 1421ق.

مشبکی، اصغر، رفتار سازمانی، تهران، نشر ترمه، 1375-

مطهری، مرتضی، خدمات متقابل اسلام و ایران، قم، صدرا، 1368-

مفید، محمد بن محمد، الإرشاد فی معرفه حجج الله علی العباد، قم، کنگره شیخ مفید، 1413ق.

مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیه، 1374ش.

واقدی، محمد بن عمر، المغازی، تحقیق مارسدن جونس، چ سوم، بیروت، اعلمی، 1409ق.

هدایت پناه، محمدرضا، حدیث برادری در سیره نبوی، قم، بوستان کتاب، 1383ش.

یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر، بی تا.

Daft، Rechard L، Organizational Theory & Desighn، South - west poblishing company، 1998، sixth ed.

George، Jennifer M. & Gareth R. Jones، Organizational Behavior، Addison – Wesley، 1999 ، second edition.

Greenberg، Jerald & Robert A. Baron، Organizational Behavior، prentice Hall Inc، 1997، sixth edition.

Nelson ، Debra l. & JawesCampbell Quick؛ Organizational Behavior، New York، West Publishing Company، 1997، second edition.

Robbins ، Stephen p، Essential Of Organizational Behavior، Prentice Hall، 2003-

Robbins، Stephen p، Managing Organizational Conflict: A Nontraditional Approach ، Prentice Hall،Lnc. 1974-

Robbins، Stephen p، Organizational Theory: structure، design، and applications، Prentice Hall Inc ، 1990 ، third edition.

Robbins، Stephen p، Organizational Behavior: Concepts، Controversies، and Applications، Prentice Hall، 1998-

Rollinson ، Derek ، Broadfield Aysen & Edwarda David J، Organizational Behavior and Analysis، Addison-Wesley، New York، 1998-